Dzieci wychowujące się na emigracji często żyją pomiędzy dwoma światami. W domu słyszą język rodziców i pielęgnują polskie tradycje, a poza nim funkcjonują w kulturze kraju, w którym dorastają. Tak zwane „dzieci trzeciej kultury” coraz częściej wracają z rodzicami do Polski i próbują odnaleźć się w rzeczywistości, która formalnie jest ich krajem, ale emocjonalnie bywa zupełnie obca.

Pojęcie „dzieci trzeciej kultury” (Third Culture Kids – TCK) odnosi się do dzieci wychowujących się poza krajem pochodzenia swoich rodziców. Najczęściej są to dzieci emigrantów, pracowników międzynarodowych firm czy rodzin mieszkających przez wiele lat za granicą. Termin pojawił się już w latach 50., jednak dziś nabiera szczególnego znaczenia ze względu na rosnącą skalę migracji i mobilności rodzin.

Takie dzieci funkcjonują jednocześnie w kilku kulturach. W domu często mówi się po polsku, obchodzi polskie święta i utrzymuje więzi z rodziną w kraju. Jednocześnie szkoła, przyjaciele i codzienność związane są z krajem emigracji. W efekcie dziecko buduje swoją tożsamość pomiędzy różnymi światami i nie zawsze czuje pełną przynależność do jednego miejsca.

Emigracja zmienia sposób budowania tożsamości

Dzieci wychowujące się za granicą często tworzą swoją tożsamość inaczej niż ich rówieśnicy dorastający w jednym kraju. Dla wielu z nich narodowość nie jest najważniejszym punktem odniesienia. Znacznie większe znaczenie mają relacje, doświadczenia i poczucie przynależności do ludzi, a nie konkretnego miejsca.

W praktyce oznacza to, że dziecko może czuć się jednocześnie związane z Polską oraz krajem emigracji, w którym dorastało. Wielu młodych ludzi mówi wtedy, że wszędzie jest trochę u siebie, ale nigdzie całkowicie. Psychologowie zwracają uwagę, że taka wielokulturowa tożsamość bywa dynamiczna i zmienna. Dziecko może inaczej postrzegać siebie w domu, inaczej w szkole, a jeszcze inaczej podczas pobytu w Polsce.

Powrót do Polski bywa trudniejszy niż wyjazd

Rodzice planujący powrót do kraju często zakładają, że dziecko wraca do domu. Tymczasem dla wielu dzieci Polska jest bardziej krajem rodziców niż ich własnym. Dlatego powrót do Polski może wywoływać poczucie zagubienia, lęku i utraty. Dzieci trzeciej kultury często doświadczają tzw. odwrotnego szoku kulturowego. Choć formalnie wracają do swojego kraju, mogą mieć również trudność z odnalezieniem się w polskiej rzeczywistości.

Wielu młodych osób po powrocie do Polski zaczyna odczuwać inność. Za granicą byli postrzegani jako Polacy, natomiast w Polsce stają się tymi z zagranicy. Takie doświadczenie może prowadzić do poczucia marginalizacji, samotności i problemów z budowaniem stabilnej tożsamości.

Życie pomiędzy kulturami ma swoją cenę

Przeprowadzka i funkcjonowanie pomiędzy różnymi światami mogą wpływać na dobrostan psychiczny. Część dzieci trzeciej kultury doświadcza poczucia samotności i braku stabilności. Mogą również doświadczać trudność z budowaniem trwałych więzi, ponieważ przyzwyczajają się do tego, że relacje często kończą się wraz z kolejną przeprowadzką. W literaturze psychologicznej pojawia się również pojęcie „kulturowej bezdomności”. Oznacza ono poczucie, że nie przynależy się w pełni do żadnej kultury ani miejsca. Dla części dzieci doświadczenie to jest źródłem zagubienia i obniżonego poczucia bezpieczeństwa. Ogromne znaczenie ma sposób, w jaki dziecko uczy się postrzegać swoją wielokulturowość. Jeśli traktuje ją jako bogactwo doświadczeń, a nie problem, łatwiej buduje stabilną i spójną tożsamość.

Wielokulturowość może być ogromnym zasobem

Choć życie pomiędzy kulturami wiąże się z wyzwaniami, doświadczenie emigracji rozwija również wiele kompetencji, które we współczesnym świecie stają się coraz bardziej wartościowe. Dzieci trzeciej kultury często szybciej uczą się języków, łatwiej adaptują się do zmian i lepiej odnajdują się w międzynarodowym środowisku. Wielokulturowe doświadczenia często rozwijają większą otwartość na różnorodność, elastyczność myślenia oraz umiejętność funkcjonowania w różnych grupach społecznych.

Inteligencja kulturowa, czyli zdolności do rozumienia i odnajdywania się w odmiennych kontekstach kulturowych. To właśnie dzieci trzeciej kultury często rozwijają ją naturalnie poprzez codzienne doświadczenia.

Wsparcie odgrywa kluczową rolę

Dzieci trzeciej kultury potrzebują przede wszystkim poczucia bezpieczeństwa i zrozumienia swoich doświadczeń. Coraz więcej mówi się o konieczności wsparcia psychologicznego i edukacyjnego dla dzieci funkcjonujących pomiędzy kulturami. Ważne jest nie tylko wsparcie językowe, ale także pomoc w adaptacji społecznej i emocjonalnej. Równie istotna jest postawa rodziców. Dziecko nie powinno czuć presji wybierania jednej kultury kosztem drugiej. Może jednocześnie mówić w kilku językach, pielęgnować różne tradycje i budować więź zarówno z Polską, jak i krajem, w którym dorastało.

Najlepiej funkcjonują te dzieci, które mają przestrzeń do pogodzenia wszystkich elementów swojej tożsamości. W badaniach określa się to jako integrację tożsamości wielokulturowej – sytuację, w której różne doświadczenia kulturowe nie wykluczają się, ale tworzą spójną całość.

Podsumowanie

Dzieci trzeciej kultury coraz częściej stają się częścią współczesnej rzeczywistości migracyjnej. Dorastają pomiędzy językami, krajami i systemami wartości, budując złożoną, wielokulturową tożsamość. Powrót do Polski może być dla nich trudnym doświadczeniem, szczególnie gdy kraj rodziców nie jest miejscem, które same uznają za dom. Jednocześnie doświadczenie emigracji rozwija w nich otwartość, elastyczność i kompetencje potrzebne w obecnym świecie.

Najważniejsze jest jednak to, aby dziecko miało przestrzeń do budowania własnej tożsamości bez konieczności wybierania pomiędzy kulturami, które są częścią jego życia.

Źródło:

• Magdalena Mosanya – Dzieci trzeciej kultury: Konsekwencje wielokulturowości i nomadyzmu w kontekście, tożsamości, dobrostanu i edukacji.
• https://kulturaszacunku.gumed.edu.pl/attachment/attachment/102814/RiR_A39_2308_2309.pdf
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9743971/