Назад

Zmiany w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

Zmiany w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

Wywiad z Michałem Drozdowiczem, naczelnikiem w Departamencie Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej.

Powroty.gov.pl - Jakie podstawowe zmiany wprowadziły rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) 883/2004 oraz 987/2009 w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, które weszły w życie 1 maja 2010 roku?

Zobacz, jakie świadczenia społeczne Ci przysługują po powrocie do kraju

Michał Drozdowicz - Rozporządzenia, które weszły w życie zastąpiły rozporządzenia nr 1408 z 1971 roku i nr 574 z 1972 roku Nie będą one miały zastosowania w przypadku państw EOG (Lichtenstein, Norwegia, Islandia) i Szwajcarii, które do tej pory nie podpisały porozumień dotyczących stosowania nowych rozporządzeń. W odniesieniu do tych czterech państw nadal będą stosowane stare przepisy.

Oba rozporządzenia upraszczają zasady koordynacji, zawierają w sobie również część dorobku orzeczniczego Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Zmniejszyła się liczba artykułów dotyczących świadczeń rodzinnych oraz świadczeń z tytułu bezrobocia.

W odniesieniu do świadczeń rodzinnych nie mamy już dwóch definicji – świadczeń rodzinnych i zasiłków rodzinnych, a tym samym rozgraniczenia na prawo do świadczeń rodzinnych dla pracowników najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek , i oddzielnie do zasiłków rodzinnych dla dzieci emerytów, rencistów i sierot. Obecnie występuje wyłącznie pojęcie świadczeń rodzinnych dla wszystkich kategorii osób.

W przypadku bezrobocia ważną zmianą z punktu widzenia obywatela jest pojawienie się możliwości przedłużenia transferu zasiłku dla bezrobotnych do maksymalnie 6 miesięcy. Może to nastąpić przed upływem 3 miesięcy, na wniosek bezrobotnego, z tym, że decyzję o ewentualnym przedłużeniu transferu podejmuje zawsze instytucja właściwa państwa, które przyznało prawo do zasiłku i transferu, tj. w Polsce będzie to Wojewódzki Urząd Pracy. Bezrobotny może też złożyć wniosek o transfer zasiłku na 3 miesiące i przedłużenie go do 6, ale generalną zasadą będzie nadal przyznanie transferu zasiłku na 3 miesiące, z możliwością przedłużenia o kolejne trzy. Osoba bezrobotna będzie musiała oczywiście uzasadnić, że do tej pory nie znalazła zatrudnienia. Należy pamiętać, że celem transferu zasiłku dla bezrobotnych do innego państwa członkowskiego jest poszukiwanie przez bezrobotnego zatrudnienia w innym państwie.

Jakie korzyści z tych zmian będą mieli obywatele UE, zwłaszcza Polacy planujący powrót do kraju po okresie pracy za granicą?

- W ciągu dwóch lat, w tzw. okresie przejściowym, we wszystkich krajach Unii Europejskiej zostanie wprowadzony system elektronicznej wymiany danych zawierających informacje o zabezpieczeniu społecznym. Zostaną nim objęte instytucje właściwe i instytucje łącznikowe (np. wojewódzkie urzędy pracy, ZUS, KRUS, NFZ, regionalne ośrodki polityki społecznej), które dotychczas wymieniały się dokumentacją papierową. Przyspieszy to rozpatrywanie wniosków i uprości weryfikację danych, które trafiają do tych instytucji. Powstały standardowe dokumenty elektroniczne (SED) które będą służyły do wymiany danych między instytucjami. Obywatelom będą wydawane dokumenty PD (portable document) potwierdzające uprawnienie do zasiłku lub okresy zatrudnienia danej osoby za granicą. W przypadku bezrobotnych będą to dokumenty serii U. W odniesieniu do świadczeń rodzinnych nie będziemy, jak dotychczas wystawiać i potwierdzać formularzy serii E 400 – wymiana informacji pomiędzy instytucjami będzie się odbywać za pomocą dokumentów SED.

Jak wygląda sytuacja Polaków, którzy zarejestrowali się w powiatowych urzędach pracy jako osoby bezrobotne przed wejściem w życie nowych rozporządzeń i ubiegają się o zasiłek dla bezrobotnych na zasadach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego?

- W tym przypadku liczy się data złożenia wniosku. Jeżeli bezrobotny zarejestrował się na starych zasadach, tj. przed 1 maja 2010 roku, będą miały zastosowanie stare przepisy. Chciałbym uspokoić, że jeżeli ktoś nie przedstawi formularza E 301, a okresy zatrudnienia będą potwierdzone na dokumencie U1, będą również zaliczone. W okresie przejściowym wystąpi dualizm, tzn. będą stosowane stare i nowe dokumenty. Warto podkreślić, że na chwilę obecną obywatel otrzyma dokument z WUP w języku angielskim z załączonym tłumaczeniem na język polski. Dokumenty te są tłumaczone na wszystkie języki urzędowe państw członkowskich.

Zmieniające się przepisy pozwalają na stosowanie zasady sumowania okresów pracy wykonywanej na własny rachunek, a nie jak dotychczas, jedynie pracy najemnej w celu uzyskania zasiłku dla bezrobotnych. Z czego wynika ta zmiana?

- Zmiany te wynikają z dostosowania przepisów do obecnych realiów. Obecnie działalność na własny rachunek  jest równie powszechna, jak praca najemna (na etacie) i dlatego nastąpiło zrównanie tych dwóch form pracy. Do tej pory nie było możliwości sumowania okresów ubezpieczenia z działalności na własny rachunek w celu nabycia zasiłku dla bezrobotnych. Teraz tak samo brane są pod uwagę okresy ubezpieczenia z pracy najemnej, jak i z działalności na własny rachunek.

Okresy działalności na własny rachunek będą potwierdzone na dokumencie U1. To duża korzyść dla bezrobotnych.

Wiele niejasności wiązało się z uznaniem osoby bezrobotnej za tzw. pracownika powracającego. Czy w tym zakresie przepisy przewidują uregulowanie tej kwestii?

- Tak, przepisy przewidują uregulowanie tej kwestii. Do tej pory obowiązywały art. 71 rozporządzenia 1408, który był wielokrotnie interpretowany przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości m.in. w orzeczeniu diPaolo z 1976 roku, które było wykładnią wymienionego artykułu. W nowym rozporządzeniu wykonawczym – 987/2009 wprowadzono art. 11 dotyczący ustalenia miejsca zamieszkania. To nowe narzędzie dla wojewódzkich urzędów pracy, które na podstawie tego artykułu będą mogły stwierdzić, że dana osoba zachowała miejsce zamieszkania na terytorium Polski, podczas gdy pracowała zagranicą. Pod uwagę będą brane m.in. długość i ciągłość pobytu w innym państwie, charakter i specyfika wykonywanej pracy, sytuacja rodzinna i więzi rodzinne oraz dodatkowo podatki. Dzięki temu – dla potrzeb przyznania zasiłku dla bezrobotnych – będzie możliwe ustalenie, czy osoba ta posiadała miejsce zamieszkania – centrum interesów życiowych w Polsce – w trakcie zatrudnienia za granicą.

Jak zmieniły się procedury starania się o transfer zasiłku dla bezrobotnych czy zasiłek rodzinny z punktu widzenia obywatela? Które formularze zostaną zlikwidowane i czy na ich miejsce wejdą nowe? Jakie?

- Można powiedzieć, że procedury pozostały bez zmian. Nadal będzie konieczność porozumiewania się między instytucjami i weryfikowania danych, szczególnie w zakresie świadczeń rodzinnych. Każda instytucja będzie się posługiwała swoim unikatowym kodem, dzięki któremu będzie można ją zidentyfikować w systemie informatycznym Komisji Europejskiej (dostępnym również dla obywateli). W Polsce wyróżnikiem identyfikującym osobę starającą się np. o świadczenia rodzinne będzie miejsce zamieszkania i numer PESEL. Formularze E 400 (świadczenia rodzinne) będą zastąpione wewnętrznymi standardowymi dokumentami elektronicznymi wymienianymi między instytucjami; formularze E 300 – dokumentami U1, U2, U3, które będą mogły być wydawane obywatelom.

Dotychczas na obywatelu ciążył obowiązek dostarczenia do urzędu np. formularza E 301 w celu nabycia prawa do zasiłku. Teraz, jeżeli nie dostarczy on formularza U1, instytucja sama wystąpi o potwierdzenie okresów na dokumentach SED. Warto też dodać, że obowiązkiem obywatela jest dostarczenie np. świadectw pracy – to na ich podstawie będzie odbywała się wymiana informacji i potwierdzenie okresów na odpowiednim SED.

Do kiedy stare formularze będą ważne?

- Jeżeli ktoś ma formularz E 301 lub E 303, zachowuje on swoją ważność, dopóki nie zostanie wycofany przez instytucję, która go wystawiła bądź w momencie, gdy wyda nowy dokument, który go zastąpi. W tym przypadku będzie zachowana ciągłość i na pewno stare formularze będą akceptowane tak długo, jak będzie trzeba to konieczne w celu zagwarantowania praw obywateli.

Co oznacza wyłączenie zaliczek alimentacyjnych z koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego dla osób, którym one przysługują?

- Zaliczki alimentacyjne to pomoc zwrotna – zakłada się, że państwo wypłaca je zaliczkowo, ale odzyskuje od dłużnika alimentacyjnego. Dlatego, ze względu na ich zwrotny charakter, zostały wyłączone z zakresu przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Od 1 maja 2010 roku istnieje możliwość ubiegania się o nie (w Polsce z Funduszu Alimentacyjnego) wyłącznie na podstawie przepisów krajowych. W tym przypadku nie będzie już potrzeby weryfikacji, w którym państwie powstaje prawo do tych świadczeń – gdzie dłużnik zamieszkuje czy tam, gdzie jest zatrudniony.

Wyłączenie zaliczek alimentacyjnych z koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego ułatwi osobom, które są w Polsce uprawnione do takich świadczeń, ich otrzymanie, bez konieczności wystąpienia do instytucji innego państwa w celu potwierdzenia uprawnień.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiały: Elwira Ociepka-Owczarek i Anna Rubinkowska

Stan prawny aktualny na dzień 27.06.2011 r.